Od 1 stycznia 1999 r. funkcjonuje w Polsce nowy zreformowany, trójfilarowy system zabezpieczenia emerytalnego.
Poprzednio funkcjonujący system repartycyjny, czyli finansowany ze składek opłacanych przez osoby aktualnie czynne zawodowo, okazał się systemem niewydolnym i nieefektywnym. Starzenie się społeczeństwa powodowało nieustanny wzrost wydatków na emerytury i renty w związku ze spadkiem liczby osób pracujących w stosunku do osób korzystających ze świadczeń emerytalno-rentowych.
Funkcjonujący obecnie system emerytalny został tak zaprojektowany, aby jego uczestnicy czerpali zyski i ochronę z trzech segmentów powszechnie zwanych filarami. Część obowiązkowa systemu składa się z dwóch filarów i działa jako mechanizm wzajemnego uzupełniania się korzyści każdego z nich przy jednoczesnym niwelowaniu strat. Przyszłe świadczenie będzie pochodziło zarówno z pieniędzy zgromadzonych w ZUS jak i w OFE. Trzeci filar został pomyślany jako dodatkowe, dobrowolne zabezpieczenie, dzięki któremu istnieje możliwość podniesienia wysokości podstawowej emerytury pochodzącej z dwóch obowiązkowych filarów.
Pierwszy filar – zreformowany ZUS
Pierwszy filar oparty jest w dalszym ciągu na umowie międzypokoleniowej – wpływające składki wypłacane są obecnym emerytom. Każdemu ubezpieczonemu ZUS otwiera indywidualne konto, na którym rejestrowana jest większość składki potrącanej, co miesiąc z pensji — 17,22 proc. podstawy składki.
Środki zapisane na indywidualnym koncie nie są inwestowane a jedynie raz w roku waloryzowane w stosunku do inflacji i wzrostu funduszu płac. Waloryzacja może być zerowa, ale nie może być ujemna. Pomnożone w ten sposób środki, będą podstawą do wyliczenia wysokości przyszłej emerytury. Środki zgromadzone w ZUS nie stanowią majątku ubezpieczonego i w przypadku jego śmierci przed przejściem na emeryturę nie są dziedziczone. Zapis na imiennym koncie dokumentuje tylko nasze uprawnienia do otrzymania świadczenia emerytalnego. ZUS w ramach I filaru pośredniczy w przekazywaniu składek do OFE.
Począwszy od 2000 r. ZUS jest zobowiązany przekazywać każdemu ubezpieczonemu informacje o zgromadzonych na jego koncie zwaloryzowanych składkach.
Drugi filar – otwarte fundusze emerytalne
Drugi filar tworzą prywatne powszechne towarzystwa emerytalne (PTE), które zarządzają otwartymi funduszami emerytalnymi (OFE). Fundusze emerytalne mają charakter otwarty. Oznacza to, że fundusz nie może odmówić uczestnictwa żadnej osobie uprawnionej jak też nie można zabronić członkom jednego OFE przeniesienia środków do innego. Dla bezpieczeństwa zgromadzonych aktywów OFE i PTE mają odrębną osobowość prawną. Dzięki temu aktywa funduszu nie mogą zostać wykorzystane na pokrycie zobowiązań PTE.
OFE otwiera każdemu uczestnikowi indywidualne konto, na które wpływa część składki emerytalnej z I filaru - 2,3% podstawy składki, lub wypłata transferowa w przypadku zmiany funduszu. Następnie środki te są przeliczane na jednostki rozrachunkowe, przechowywane na rachunku emerytalnym uczestnika oraz inwestowane na rynku kapitałowym. Środki zgromadzone w funduszu stanowią majątek ubezpieczonego i w przypadku jego śmierci przed przejściem na emeryturę podlegają dziedziczeniu.
Do podstawowych zadań PTE należy:
- rejestrowanie składek na indywidualnym rachunku oraz inwestowanie na rynku kapitałowym wpływających do OFE składek,
- pozyskiwanie członków funduszu,
- prowadzenie księgowości OFE i PTE,
- wypełnianie obowiązków informacyjnych,
- współpraca z agentem transferowym i depozytariuszem oraz ochrona tajemnicy zawodowej.
Do podstawowych obowiązków funduszu wobec członka funduszu należy:
- przynajmniej raz na rok informować członków o zgromadzonych na ich kontach jednostek rozrachunkowych, terminach wpłat a także o działalności inwestycyjnej funduszu emerytalnego,
- raz w roku ogłaszać prospekt informacyjny,
- udostępniać prospekt informacyjny członkowi funduszu przed zawarciem z nim umowy oraz na każde jego życzenie.
Trzeci filar – dodatkowe zabezpieczenie emerytalne
Trzeci filar ma charakter dobrowolny. Jego zadaniem jest umożliwienie oszczędzania dodatkowych środków, stanowiących w przyszłości dopełnienie emerytury otrzymywanej z I i II filaru. Trzeci filar może być prowadzony indywidualnie (Indywidualne Konto Emerytalne – IKE), lub za pośrednictwem pracodawcy (Pracowniczy Program Emerytalny – PPE). W pierwszym przypadku może mieć na przykład formę umowy z bankiem, funduszem inwestycyjnym lub zakładem ubezpieczeń. Z kolei PPE dopuszcza cztery formy zbiorowego inwestowania, m.in. pracowniczy fundusz emerytalny, umowa z funduszem inwestycyjnym lub umowa grupowego ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym. Od 1 stycznia 2012 będzie możliwe również indywidualne oszczędzanie w ramach Indywidualnego Konta Zabezpieczenia Emerytalnego, możliwość utworzenia kolejnego funduszu emerytalnego przez PTE (Dobrowolny Fundusz Emerytalny). Ustawa daje możliwość utworzenia funduszu dobrowolnego i prowadzenia przez PTE dodatkowych produktów emerytalnych z zakresu III filaru ubezpieczeń społecznych, uprzywilejowanych podatkowo: Indywidualnego Konta Emerytalnego (IKE) oraz Indywidualnego Konta Zabezpieczenia Emerytalnego (IKZE). Oba te produkty są ofertą dla członków OFE pozwalającą na uzupełnienie luki emerytalnej powstałej po ograniczeniu wysokości składki do OFE. Środki gromadzone w ramach tych kont będą pochodziły już bezpośrednio od klientów. IKE oraz IKZE to programy emerytalne określające szczegółowy sposób sprzedaży jednostek rozrachunkowych nowego funduszu: Dobrowolnego Funduszu Emerytalnego (DFE).